Opinie · Biodiversiteit & ecosysteemdiensten

Iris Grobben, Jonah Link, Boi de Moel en Pepijn Duijvestein · oorspronkelijk gepubliceerd op LinkedIn, 26 juni 2020

Biodiversiteit en ecosysteemdiensten vormen het fundament van onze economie. Toch staat er in Nederland 510 miljard euro aan financiering uit bij bedrijven die juist diezelfde ecosystemen schaden (DNB en PBL). Dit stuk laat met een schoenen-metafoor en vijf concrete stappen zien hoe je beweegt van een conventioneel, schadelijk verdienmodel naar een regeneratief model dat waarde teruggeeft aan het ecosysteem.

Dit is onze opinie naar aanleiding van het rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving en De Nederlandsche Bank over het belang van investeren in het herstel van biodiversiteit. Naar aanleiding van de krantenartikelen in het Financieele Dagblad en de Volkskrant: biodiversiteit is een groot onderdeel van onze economie en dat wordt continu vergeten of verwaarloosd, wat ons miljarden kost.

Iris, Jonah, Boi en Pepijn zijn het gesprek aangegaan over de manier waarop biodiversiteit, en in bredere zin ecosysteemdiensten, een centrale rol vervullen in onze economie. Met een frisse blik kijken we naar het fundament van onze economie en willen we samen meer vat krijgen op het belang van het ecosysteem en de mogelijkheden om direct en indirect goed te doen vanuit je eigen gedrag. We eindigen met vijf concrete stappen waarmee je invloed kunt hebben op het financiële euuhhh… ecosysteem.

Elke stap die je zet maakt verschil: bouwen aan biodiversiteit

Stel je voor dat je een paar schoenen draagt en dat je met elke stap bijdraagt aan de plasticsoep, aan de chemische verf voor de kleur van je veters, aan grondwatervervuiling en zo indirect aan de microplastics op je bord die je vervolgens zelf weer opeet. 47% van alle wereldwijd geproduceerde schoenen draagt bij aan deze vervuiling, omdat de zolen van plastic en synthetisch rubber zijn (National Geographic). Dit gaat ten koste van ecosysteemdiensten en biodiversiteit. Kortom, we consumeren en creëren (in)direct een ongezonde leef- en woonomgeving voor onszelf. ‘Microplastics dringen als een soort Houdini-act ons eten binnen’ (NOS).

Dat moet toch anders kunnen? Stel je nu eens een paar schoenen voor die met elke stap bijdragen aan het schoonmaken van de oceaan, het tegengaan van grondwatervervuiling en microplastics. Utopisch misschien op de korte termijn, maar met kleine stappen, van productie tot de eindgebruiker die in de club het laatste beetje schoenzool eraf danst, een haalbaar doel op de lange termijn: dansen voor onze ecosysteemdiensten en biodiversiteit. Maar daar zijn wel een aantal stappen voor nodig.

Weten waar je staat: beide voeten op de grond

In elke stap van een productieketen of bedrijfsvoering zit een verborgen impact op onze leefomgeving en vruchtbare bodem. Die impact is meetbaar, bijvoorbeeld met een CO2- of levenscyclusanalyse, en kan daardoor zichtbaar worden gemaakt. Maar om er iets aan te doen, en elke stap te laten bijdragen aan het schoonmaken van de oceaan en het tegengaan van grondwatervervuiling en microplastics, is het goed om te weten waar de oorsprong van die verborgen impact zit.

Onderstaand model laat zien waar je kunt staan en op welke manier je als persoon of organisatie impact hebt op de omgeving. Misschien heb je al groene maatregelen genomen, ben je efficiënter gaan produceren en gebruik je minder grondstoffen en energie. Daarmee reduceer je de impact ten opzichte van de conventionele situatie, maar er worden nog steeds grondstoffen onttrokken die niet worden teruggebracht, wat leidt tot degeneratie. We moeten op zoek naar regeneratieve producten en diensten.

Het belang van ecosysteemdiensten

Alle bedrijven ontlenen hun bestaansrecht aan ecosysteemdiensten. Denk aan landbouw die afhankelijk is van bodemvruchtbaarheid, natuurlijke waterzuivering en bestuiving door wilde bijen. Maar ook aan IT-bedrijven die afhankelijk zijn van grondstoffen voor computers en energie om de systemen draaiende te houden. Ecosystemen kunnen deze ‘diensten’ goed blijven leveren in een systeem met veel natuurlijke diversiteit (biodiversiteit) en een stabiel en gezond klimaat. Om die natuurlijke diversiteit in stand te houden of te verbeteren, is het van belang dat de kern van een bedrijf, het businessmodel, gericht is op het herstellen en beschermen van ecosysteemdiensten. Dat zorgt voor ecosystemen die bestendig zijn tegen externe schokken en die blijvende rendementen voor bedrijven kunnen leveren (Nature Resilience: Ecological Restoration by Partners in Business for Next Generations, Willem Ferwerda).

Waar zullen we investeren?

Nederlandse instellingen hebben 510 miljard euro aan financiering uitstaan bij bedrijven met een hoge afhankelijkheid van ecosysteemdiensten. De meeste van die investeringen brengen diezelfde ecosystemen schade toe (DNB & PBL). Elke euro die in het conventionele systeem wordt besteed levert op korte termijn misschien ‘rendement’ op, maar richt op lange termijn schade aan in ecosystemen, soms onherstelbaar. Op langere termijn leidt dat tot waardeverlies. Ecosysteemdiensten kunnen niet meer geleverd worden door bijvoorbeeld de uitputting van bodems in de intensieve landbouw (WWF). Daarmee is die euro, geïnvesteerd in het conventionele systeem, niet anders dan de slijtende schoen en de microplastics op je bord.

Conventioneel, groen en duurzaam blijven opereren: want we kunnen compenseren?

Het lijkt alsof we zonder enige consequenties kunnen blijven vliegen, want voor een paar euro kun je je vlucht compenseren (Retourtje Barcelona compenseren? ‘Plant 114 bomen’, AD 2017). Tel daar de prijs van het ticket bij op; tickets voor november 2020 bedragen circa 50 euro. Als je tegen een ‘true price’, de werkelijke maatschappelijke kosten, naar Barcelona zou vliegen, kost alleen de compensatie van die vlucht al 93,10 euro (133 kilo CO2-uitstoot per persoon × 700 = 93,10 euro). Economen schatten die kosten op minimaal 700 euro per ton CO2 (Trouw 2020).

Dit wil niet zeggen dat je NIET moet vliegen, of dat vliegen geen effectief vervoersmiddel is, afhankelijk van je reissituatie: ‘Je kunt beter met het vliegtuig naar Spanje dan met de auto, klopt dit wel? VK 2019’. Maar wees je BEWUST van de WERKELIJKE impact van je gedrag. Een mooi overzicht van verschillende CO2-beprijzingen staat ook in de Kengetallen Leefomgeving.

Maar is compensatie de werkelijke en totale prijs van de impact van die vlucht? Meestal wordt de minimale prijs aangeboden, zo’n 6 euro per ton. Dezelfde vraag moeten we stellen bij ecosysteemdiensten: compenseren is kostbaar en niet houdbaar. Ja, het is een goede tijdelijke oplossing om na te denken over compensatie, en daar zijn goede (indirecte) mogelijkheden voor, zoals een boom planten of bijdragen aan een goed doel. Maar waarom eerst vervuilen en dan weer schoonmaken?

Bouwen aan een generatief systeem: investering met oneindig rendement

Door nu te investeren in genereren, hoef je niet te compenseren. Dat werkt zo: een euro vandaag in je zak is meer waard dan een euro in je toekomstige e-wallet. Inflatie zorgt er namelijk voor dat de koopkracht van de euro elk jaar afneemt. Oftewel: nu investeren is gunstig voor een financieel resultaat. Investeren in een generatief systeem werkt op dezelfde manier. Als je elk jaar vervuilt en daarna compenseert, verspil je geld aan een onhoudbaar systeem; net als bij inflatie gaat er waarde verloren.

Daar staat tegenover dat elke euro die je nu uitgeeft ten gunste van ecosysteemdiensten meerwaarde creëert. Investeringen in landbouwmethoden die de bodem verbeteren leiden bijvoorbeeld tot een positieve multiplier met langetermijnrendement en een toename van waarde. Dat is waarde in de vorm van een vruchtbare bodem die CO2 opslaat, water vasthoudt en insecten en ecosystemen van leven voorziet. Kortom, een ecosysteemdienst die ook door toekomstige generaties gebruikt kan worden. Zodra je de rechterkant van het model bereikt, worden je investeringen restoratief en zorgen ze voor langetermijnrendement en positieve waarde.

De Nederlandse stikstofuitstoot heeft het afgelopen jaar vrijwel de hele bouw platgelegd. Tegelijk is er een enorme woonvraag: in 2030 zijn er 1 miljoen extra woningen nodig. Het is dus zaak om manieren te vinden om die woonvraag te realiseren zonder een te groot beslag te leggen op vitale ecosysteemdiensten. Projecten als Holland Houtland (winnaar Kraak de Crisis) ontwikkelen biobased bouwmaterialen van vlas en gras. De productie kan lokaal plaatsvinden, draagt bij aan biodiversiteit en creëert waarde voor het ecosysteem (Holland Houtland). Door deze gewassen verantwoord te telen en te verwerken tot bouwmateriaal, vormen de woningen een opslag van CO2 die bijdraagt aan de stabiliteit van het klimaat: een goede stap naar een generatief systeem.

Utopisch, realistisch of een te grote sprong? Vijf stappen die iedereen kan zetten

Eerder keken we al naar de initiatieven, programma’s en projecten die ons inspireren om een nieuwe economie te vormen. Naast die inspiratie volgen hier wat ‘hands on’ stappen die je als persoon, bedrijf of instelling kunt zetten om bij te dragen aan meer biodiversiteit.

1. Weet waar je staat: welke afdruk laat ik achter? (nulmeting) Het belangrijkste startpunt is inzicht in je huidige impact, bijvoorbeeld met een nulmeting op CO2, biodiversiteit en waterverbruik. New Economy realiseert nulmetingen en CO2/GHGP-impactscans, voor het mkb, een specifiek product, maar ook voor een regio of branche. Mail contact@neweconomy.eco. Uit de nulmeting komt concreet inzicht in de mogelijkheden en vervolgstappen richting een generatief product, dienst of systeem.
2. Reduceer je impact (materiaal- en energiegebruik) binnen de huidige bedrijfsvoering en bepaal eventueel tijdelijke compensatie. Uit onze ervaring blijkt dat 70% van de impact soms al in 5 jaar gereduceerd kan worden, bijvoorbeeld door behoud van producten en materialen. Zo hoeven er geen nieuwe materialen geproduceerd en geen grondstoffen onttrokken te worden, wat leidt tot behoud van land, water en ecosysteemdiensten. Nieuwsgierig? Lees ook de blog Trias-Emergetica.
3. Ontwikkel nieuwe (circulaire) verdienmodellen om je product langer in de keten te houden of op meerdere momenten waarde te laten toevoegen. Bijvoorbeeld door onderhoud te verlenen, producten terug te kopen en te repareren of te refurbishen. Benieuwd hoe dat kan voor bijvoorbeeld de maakindustrie in Overijssel? Bekijk onze verkenning naar het circulair realiseren van veelvoorkomende producten uit de Overijsselse maakindustrie.
4. Onderzoek alternatieven. Door inzicht in de impact worden de plekken met de grootste impact zichtbaar. Zoek naar substituten voor intensieve, impactvolle materialen; in de bouw is hout een goede basis. Nieuwsgierig naar ons pleidooi voor houtbouw? Lees Behoud de banen in de bouw met bomen.
5. Trek je stoute schoenen aan: kijk niet alleen naar rendement, maar ook naar Total Cost of Ownership en Total Cost of Use. Toegevoegde waarde leveren is wat een bedrijf doet, en geld verdienen is altijd goed. Onderzoek hoe je naast financiële waarde ook meervoudige waarde kunt creëren voor biodiversiteit en het ecosysteem. Je kunt ervoor zorgen dat je product geen negatieve impact maakt, of dat het juist zorgt voor meer biodiversiteit en waarde.

Dus wil je ‘financieel’ niks verliezen? Bepaal mee met je portemonnee. Wat kun je zelf doen, als stap in de goede richting voor het behoud van biodiversiteit? Denk na met je ‘boeren verstand’: waar komen producten vandaan en door wat voor partijen worden ze gemaakt? Elke keer dat je iets koopt, heb je invloed op je eigen economie en ecosysteem. Koop ik een tweedehands stoel, een nieuwe van plastic of juist een houten stoel? Wat heb ik op mijn bord en draagt dat bij aan de bijen? Zo kun je mooie keuzes maken en schoenen kopen die bijdragen aan meer biodiversiteit, en zo meervoudige waarde creëren voor de producent, voor jou als consument en voor het ecosysteem als geheel.

Wat ons betreft maakt het niet uit welke stap je zet, zolang het maar de goede richting op is. Trek je mooiste schoenen aan en laat elke stap er een zijn die een goede indruk achterlaat. We zullen samen moeten ontdekken hoe we van conventioneel naar generatief gaan.

Lees ook: we hebben dit pleidooi in 2022 verder uitgewerkt tot een concrete aanpak in Niet compenseren maar creëren — Nature Based Solutions.

Oorspronkelijk gepubliceerd op LinkedIn (26 juni 2020) door Iris Grobben, Jonah Link, Boi de Moel en Pepijn Duijvestein. Tekst en eigen figuren: New Economy, licentie CC BY 4.0. Geciteerde bronnen van derden (waaronder National Geographic, NOS, PBL, DNB en WWF) blijven eigendom van de respectieve rechthebbenden. Headerafbeelding: het Financieele Dagblad / de Volkskrant (18 juni 2020).