Preventie in beeld: bewegen krijgt veel zichtbaarder budget dan alcohol en roken
Bij de Kennissessie “Onderzoek dat Voedt!” kwam de vraag op hoeveel preventiebudget er eigenlijk naar voeding gaat. De beschikbare RIVM- en VWS-cijfers wijzen op een relatief beperkt en direct preventiebudget voor het voorkómen van de gevolgen van voeding, vergeleken met bewegen. Om te zien of dat op zichzelf staat, zijn ook de preventiebudgetten voor roken en alcohol in beeld gebracht.
Preventiebudget is het deel van de rijksbegroting dat is gericht op het voorkomen van gezondheidsschade door leefstijl. Deze analyse zet, per thema, de zorguitgaven die RIVM/VZinfo toeschrijft naast het budget dat VWS/Rijksfinanciën eraan koppelt — voor zowel 2015 als 2022, en waar de bron dat aangeeft in twee verschillende lezingen naast elkaar.
Voeding: relatief weinig direct preventiebudget, in elke lezing
Voedingsgerelateerde zorguitgaven worden verschillend afgebakend: van €1,58 miljard (officiële, smalle RIVM/VZinfo-lezing) tot €10,4 miljard (brede lezing, inclusief bloedsuiker, bloeddruk, overgewicht en LDL-cholesterol) in 2022, tegenover €6,0 miljard in de oudere 2015-framing. Het bijbehorende VWS-budget voor gezonde leefstijl en gezond gewicht bedraagt circa €30,8 miljoen in 2022 en circa €10,5–11,1 miljoen in 2015 — in vrijwel elke combinatie van deze cijfers komt het aandeel preventiebudget uit tussen 0,18% en 1,94% van de toegeschreven zorguitgaven.
Vergelijking van de positie van voeding en bewegen binnen preventiebudgetten. Bron: VWS-jaarverslagen 2015 en 2022.
Tegenover bewegen (5,10% in 2022) is dat aandeel steeds lager, ook in de smalste voedingslezing. Dat is de kern van het vraagstuk waarmee dit artikel begon: het lijkt erop dat er relatief weinig direct budget beschikbaar is voor het voorkómen van de gevolgen van voeding, terwijl de bijbehorende zorguitgaven — afhankelijk van de gebruikte definitie — tot de hoogste van alle vier de thema’s in deze vergelijking behoren.
Zorguitgaven en ziektelast per thema, 2015 en 2022
RIVM en VZinfo schrijven per thema een deel van de directe zorguitgaven toe aan risicofactoren. De methodiek verschilt tussen de oudere 2015-framing (RIVM/VTV) en de 2022-framing (RIVM/VZinfo); beide staan hier naast elkaar, niet als een-op-een vergelijkbare tijdreeks.
| Thema | Ziektelast 2015 | Zorguitgaven 2015 | Ziektelast 2022 | Zorguitgaven 2022 |
|---|---|---|---|---|
| Voeding, brede lezing | 8,1% | €6,0 mld | 16,2% | €10,379 mld |
| Bewegen (weinig bewegen) | 2,3% | €2,7 mld | 1,8% | €3,572 mld |
| Roken | 9,4% | €2,4 mld | 7,6% | €2,473 mld |
| Alcoholgebruik | 1,5% | €0,9 mld | 3,0% | €1,276 mld |
| Roken + alcohol samen (bruto) | 10,9% | €3,3 mld | 10,6% | €3,749 mld |
Roken + alcohol is een eenvoudige bruto optelling voor ratio-doeleinden; RIVM wijst erop dat risicofactoren kunnen overlappen. Voeding-smal (officiële RIVM/VZinfo-lezing 2022) komt uit op €1,583 mld zorguitgaven en 2,8% ziektelast — ter referentie in de budgettabel hieronder.
Preventiebudget als aandeel van de zorguitgaven — 2015 en 2022, met beide gangbare lezingen
De VWS-begroting is ingericht via beleidsartikelen, niet via risicofactoren. Waar de bron twee lezingen aanreikt — een nauwe, gerealiseerde jaarverslaglezing en een bredere beleidsproxy — staan beide hieronder naast elkaar. De cijfers zijn budgetproxy’s: een orde van grootte, geen exacte kosteneffectiviteitsanalyse.
2015
| Thema | Lezing | Budgetproxy | % van zorguitgaven | Per €1.000 zorguitgaven |
|---|---|---|---|---|
| Voeding | gerealiseerd jaarverslag | €10,526 mln | circa 0,18% | circa €1,75 |
| Voeding | slidebasis (eerdere analyse) | €11,096 mln | 0,18% | €1,80 |
| Bewegen | slidebasis / beleidsproxy | €59,074 mln | 2,19% | €21,88 |
| Bewegen | artikel 6 totaal (Rijksfinanciën) | €73,079 mln | 2,71% | €27,07 |
| Roken + alcohol | gerealiseerd jaarverslag | €2,432 mln | 0,074% | €0,74 |
| Roken + alcohol | ruimere slideproxy | €3,922 mln | 0,119% | €1,19 |
2022
| Thema | Lezing | Budgetproxy | % van zorguitgaven | Per €1.000 zorguitgaven |
|---|---|---|---|---|
| Voeding | t.o.v. brede zorguitgaven-lezing (€10,379 mld) | €30,776 mln | 0,30% | €2,97 |
| Voeding | t.o.v. smalle zorguitgaven-lezing (€1,583 mld) | €30,776 mln | 1,94% | €19,44 |
| Bewegen | Sportakkoordproxy | €182,312 mln | 5,10% | €51,04 |
| Bewegen | artikel 6 totaal (Rijksfinanciën) | €469,573 mln | 13,15% | €131,46 |
| Roken + alcohol | incl. drugs (enige beschikbare post) | €24,557 mln | 0,65% | €6,55 |
Bij bewegen 2015 en 2022 geeft de “artikel 6 totaal”-lezing een hoger percentage, maar is methodisch breder dan alleen beweegpreventie: die post bevat ook topsport, accommodaties en kennis. De Sportakkoordproxy en de slidebasis liggen dichter bij directe preventie-inzet.
Doelen voor 2040, en de stand van zaken
Voeding
Geen apart 2040-doel binnen deze budgetvergelijking; de voedingsomgeving en -gedrag komen aan bod in de Kennissessie-analyse van Mensa Mensa en de MKBA Amsterdam-Noord.
Bewegen
Doel: 75% van de Nederlanders voldoet in 2040 aan de Beweegrichtlijnen. In 2025 is dat 46,1%, een verschil van circa 29 procentpunt.
Alcohol
Doel: overmatig drinken onder volwassenen naar 5% in 2040. In 2025 drinkt 5,5% overmatig. RIVM noemt de impact van het Nationaal Preventieakkoord op problematisch alcoholgebruik minimaal.
Roken
Doel: minder dan 5% volwassen rokers in 2040 (Rookvrije Generatie). In 2025 rookt 17,8% van de volwassenen. Met het Preventieakkoord komt RIVM uit op circa 10% in 2040.
Kansrijke aanvullende maatregelen per thema
| Thema | Wat RIVM als kansrijkste aanvullende route noemt |
|---|---|
| Bewegen | Systeemaanpak via leefomgeving, werk, onderwijs, zorg, gemeenten en de Beweegalliantie. |
| Alcohol | Alcohol duurder maken, beschikbaarheid verminderen, marketing beperken, vroegsignalering en naleving van de leeftijdsgrens verbeteren. |
| Roken | Verdere accijnsverhogingen, en meer deelname aan stoppen-met-rokenzorg. |
Het patroon is consistent, ook bij voorzichtige proxy’s. In elke gebruikte lezing is bewegen zichtbaarder en directer gefinancierd in beleidsbudgetten dan roken, alcohol en voeding, afgezet tegen de toegeschreven zorguitgaven. Bij roken en alcohol loopt een deel van de beleidsinzet via regelgeving, accijnzen en handhaving in plaats van via een directe preventiebudgetpost; bij voeding is dat onderscheid minder goed te maken omdat de begrotingspost breed is geformuleerd (“gezonde leefstijl en gezond gewicht”).
Bewegen: zichtbaar budget, doel nog ver weg
Nederland heeft als doel dat in 2040 75% van de inwoners voldoende beweegt. In 2025 voldoet 46,1% van de volwassenen aan de beweegrichtlijnen. De zorguitgaven die RIVM/VZinfo in 2022 aan onvoldoende bewegen toeschrijft, bedragen circa €3,572 miljard. Bewegen is in de begroting relatief zichtbaar via Sportakkoord, Sportakkoord II, GALA, Brede SPUK, buurtsportcoaches, Beweegalliantie en sportinfrastructuur; in de gebruikte 2022-proxy gaat het om circa €182 miljoen Sportakkoordmiddelen, oftewel circa 5,10% van de toegeschreven zorguitgaven.
Alcohol: duidelijke richtlijn, budget niet apart zichtbaar
De Gezondheidsraad adviseert geen alcohol te drinken, of in ieder geval niet meer dan één glas per dag. In 2025 houdt 46,4% van de volwassenen zich aan die richtlijn en drinkt 5,5% overmatig. RIVM/VZinfo schrijft in 2022 circa €1,276 miljard directe zorguitgaven toe aan alcoholgebruik. Alcoholbeleid loopt via het Nationaal Preventieakkoord, NIX18, Alcoholwetgeving, reclamebeperkingen, leeftijdscontrole, lokale preventie- en handhavingsplannen en vroegsignalering. In de VWS-begroting is alcohol niet apart zichtbaar: het zit samen met roken en drugs in de post “preventie van schadelijk middelengebruik”, die in 2022 circa €24,557 miljoen bedraagt.
Roken: stevig beleid, doel nog niet in zicht
Roken is een van de grootste vermijdbare oorzaken van ziekte en sterfte. In 2025 rookt 17,8% van de volwassenen en 12,1% rookt dagelijks. De ambitie van de Rookvrije Generatie is dat in 2040 minder dan 5% van de volwassenen rookt en geen kind begint met roken. RIVM/VZinfo schrijft in 2022 circa €2,473 miljard directe zorguitgaven toe aan roken. Het beleid loopt via accijns, rookvrije plekken, verkoopbeperkingen, neutrale verpakkingen, smaakjesverbod voor vapes en stoppen-met-rokenzorg. RIVM verwacht dat de huidige afspraken de doelstelling niet halen: met het Preventieakkoord komt het aandeel volwassen rokers in 2040 naar verwachting rond 10% uit, boven de ambitie van minder dan 5%.
Methode en beperkingen
De RIVM-zorguitgaven zijn berekend via risicofactoren; de VWS-begroting is ingericht via beleidsartikelen, instrumenten, subsidies, opdrachten en bijdragen. Deze sluiten niet een-op-een op elkaar aan. Roken en alcohol zitten vaak samen in één begrotingspost met drugs. Bewegen zit deels in breder sportbeleid en heeft daarnaast grote gemeentelijke sportuitgaven die niet volledig in VWS-preventieposten zitten. Voeding valt onder de brede post “gezonde leefstijl en gezond gewicht”, die niet uitsluitend preventie van voedingsgerelateerde zorguitgaven omvat. Stoppen-met-rokenzorg loopt deels via de Zorgverzekeringswet; alcoholpreventie deels via gemeenten, GGD’en en verslavingszorg.
De weergegeven preventiebudgetten zijn begrotingsproxy’s, bedoeld als orde van grootte en indicatieve verhouding — niet als exacte kosteneffectiviteitsanalyse of officiële totaalraming van preventie per risicofactor. Zorguitgaven zijn directe zorguitgaven; bredere maatschappelijke kosten zoals productiviteitsverlies, informele zorg, handhaving, veiligheid en welzijn zijn niet volledig meegenomen.
Bronnen
- RIVM, Factsheet volksziekten en leefomgeving (2023)
- VZinfo/RIVM, Zorguitgaven 2022 in relatie tot determinanten van gezondheid (2025)
- VZinfo, ziektelast risicofactoren
- VWS Jaarverslag 2015 en 2022, artikel 1 Volksgezondheid (Rijksfinanciën)
- VWS Jaarverslag 2015 en 2022, artikel 6 Sport en bewegen (Rijksfinanciën)
- CBS, Doelen uit het Nationaal Preventieakkoord (2025)
- RIVM, Doorrekening impact Nationaal Preventieakkoord: roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik (2024)
- Gezondheidsraad, Beweegrichtlijnen 2017
- VZinfo, bewegen volwassenen; alcoholgebruik volwassenen; roken volwassenen
- Trimbos, cijfers alcohol en cijfers roken
- Rijksoverheid, alcoholwetgeving; roken ontmoedigen
- Loket Gezond Leven, Sportakkoord II en landelijk beleid roken
- DUS-I, Brede SPUK
- NIX18
- NVWA, smaakjesverbod vapes (2024)
Deze analyse is een synthese van publieke bronnen (RIVM, VZinfo, VWS/Rijksfinanciën, CBS, Trimbos, Rijksoverheid) door New Economy, gecombineerd met de eigen voedingsanalyse uit de Kennissessie Onderzoek dat Voedt! — geen apart New Economy-veldonderzoek naar bewegen, alcohol of roken.
Veelgestelde vragen
In 2022 gaat circa €30,8 miljoen naar voeding (0,30% tot 1,94% van de toegeschreven zorguitgaven, afhankelijk van de gebruikte lezing), tegenover 5,10% voor bewegen. In elke lezing ligt het aandeel voor voeding lager dan voor bewegen.
Bewegen krijgt in 2022 circa 5,10% van de toegeschreven zorguitgaven aan preventie- en stimuleringsbudget (Sportakkoordproxy), tegenover 0,65% voor roken en alcohol samen.
De VWS-begroting bundelt roken, alcohol en drugs onder de post “preventie van schadelijk middelengebruik”. Deze post bedraagt in 2022 circa €24,557 miljoen en is niet uit te splitsen naar de losse thema’s.
Voor bewegen: 75% van de Nederlanders voldoet aan de beweegrichtlijnen. Voor alcohol: 5% van de volwassenen drinkt overmatig. Voor roken: minder dan 5% van de volwassenen rookt (Rookvrije Generatie).
Niet volledig. RIVM gebruikte in 2015 een andere methodiek (VTV) dan in 2022 (VZinfo), en voor sommige thema’s bestaan zowel een nauwe, gerealiseerde jaarverslaglezing als een bredere beleidsproxy. Beide lezingen staan in dit artikel naast elkaar.
Gerelateerd
Preventiebeleid of impactanalyse voor een eigen leefstijlthema
New Economy vertaalt maatschappelijke kosten en baten van leefstijl- en preventiebeleid naar euro’s, voor gemeenten, regio’s en rijksoverheid.
Plan een gesprek