Krijgt voedingte weinig preventiebudget?
Bij preventie gaat veel aandacht naar bewegen, roken en alcohol. Dat is terecht. Maar wie zorguitgaven en preventiebudgetten naast elkaar zet, ziet een opvallend patroon: voeding veroorzaakt of beïnvloedt een groot deel van de gezondheidsschade, maar krijgt relatief weinig direct herkenbaar preventiebudget.
Deze cijferverkenning zet voeding, bewegen, roken en alcohol naast elkaar. Niet als definitieve kosteneffectiviteitsanalyse, maar als beleidsmatige reality check: staan de preventiemiddelen in verhouding tot de maatschappelijke schade?
Voeding: relatief weinig direct preventiebudget
Voedingsgerelateerde zorguitgaven worden verschillend afgebakend: van €1,583 miljard in de officiële, smalle RIVM/VZinfo-lezing tot €10,379 miljard in een brede, niet-officiële lezing, inclusief bloedsuiker, bloeddruk, overgewicht en LDL-cholesterol. Daartegenover staat in 2022 circa €30,776 miljoen voor gezonde leefstijl en gezond gewicht.
Bij de officiële smalle voedingspost is dat 1,94% van de toegeschreven zorguitgaven. Bij de brede voedingslezing is dat nog maar 0,30%. Ter vergelijking: de gebruikte Sportakkoordproxy voor bewegen komt in 2022 uit op 5,10%.
Zorguitgaven en ziektelast per thema
RIVM en VZinfo schrijven directe zorguitgaven toe aan risicofactoren. De methodiek verschilt tussen de oudere 2015-framing en de 2022-framing; beide staan hier naast elkaar, niet als een-op-een vergelijkbare tijdreeks.
| Thema | Ziektelast 2015 | Zorguitgaven 2015 | Ziektelast 2022 | Zorguitgaven 2022 |
|---|---|---|---|---|
| Voeding, oude brede lezing | 8,1% | €6,0 mld | – | – |
| Voeding, officiële smalle lezing | – | – | 2,8% | €1,583 mld |
| Voeding-breed, niet-officiële optelling | – | – | 16,2% | €10,379 mld |
| Bewegen / onvoldoende bewegen | 2,3% | €2,7 mld | 1,8% | €3,572 mld |
| Roken | 9,4% | €2,4 mld | 7,6% | €2,473 mld |
| Alcoholgebruik | 1,5% | €0,9 mld | 3,0% | €1,276 mld |
| Roken + alcohol samen, bruto | 10,9% | €3,3 mld | 10,6% | €3,749 mld |
Roken + alcohol is een eenvoudige bruto optelling voor ratio-doeleinden. RIVM wijst erop dat risicofactoren kunnen overlappen. De brede voedingslezing is daarom beleidsmatig relevant, maar geen officiële totaalraming.
Waarom voeding kleiner lijkt in 2022
In de oudere RIVM-framing werd ongezonde voeding gekoppeld aan hart- en vaatziekten, kanker en diabetes, deels indirect via hoge bloeddruk, hoge bloedsuiker, overgewicht en cholesterol. In de actuele methodiek worden die routes veel meer apart geboekt als persoonsgebonden risicofactoren.
| Component 2022 | Type | Ziektelast | Zorguitgaven 2022 |
|---|---|---|---|
| Ongezonde voeding | Gedrag | 2,8% | €1,583 mld |
| Hoge bloedsuikerspiegel | Persoonsgebonden | 4,5% | €3,527 mld |
| Hoge systolische bloeddruk | Persoonsgebonden | 5,0% | €2,794 mld |
| Overgewicht en obesitas | Persoonsgebonden | 2,3% | €1,512 mld |
| Hoog LDL-cholesterol | Persoonsgebonden | 1,6% | €0,963 mld |
| Eenvoudige optelling voeding-breed | Niet-officieel, met overlap | 16,2% | €10,379 mld |
Daardoor ontstaat een paradox: voeding lijkt in de officiële 2022-post kleiner, maar een groot deel van de voedingsgerelateerde gezondheidsschade is niet verdwenen. Het staat alleen in andere vakjes.
Preventiebudget als aandeel van zorguitgaven
De VWS-begroting is ingericht via beleidsartikelen, niet via risicofactoren. De cijfers hieronder zijn budgetproxy’s: een orde van grootte, geen exacte kosteneffectiviteitsanalyse.
| Thema | 2015 | 2022 officiële smalle lezing | 2022 voeding-breed |
|---|---|---|---|
| Voeding | €11,096 mln / €6,0 mld = 0,18% | €30,776 mln / €1,583 mld = 1,94% | €30,776 mln / €10,379 mld = 0,30% |
| Roken + alcohol | €3,922 mln / €3,3 mld = 0,12% | €24,557 mln / €3,749 mld = 0,65% | – |
| Bewegen | €59,074 mln / €2,7 mld = 2,19% | €182,312 mln / €3,572 mld = 5,10% | – |
| Bewegen t.o.v. voeding | 11,8× | 2,6× | 17,2× |
| Roken + alcohol t.o.v. voeding | 0,64× | 0,34× | – |
Doelen voor 2040 en stand van zaken
Kansrijke aanvullende maatregelen per thema
| Thema | Wat RIVM als kansrijke aanvullende route noemt |
|---|---|
| Bewegen | Systeemaanpak via leefomgeving, werk, onderwijs, zorg, gemeenten en de Beweegalliantie. |
| Alcohol | Alcohol duurder maken, beschikbaarheid verminderen, marketing beperken, vroegsignalering en naleving van de leeftijdsgrens verbeteren. |
| Roken | Verdere accijnsverhogingen en meer deelname aan stoppen-met-rokenzorg. |
| Voeding | Een vergelijkbare systeemaanpak rond gezonde voedselomgevingen, prijs, aanbod, publieke maaltijden, schoolmaaltijden, voedselvaardigheden, marketing en bestaanszekerheid. |
Bewegen: zichtbaar budget, doel nog ver weg
Nederland heeft als doel dat in 2040 75% van de inwoners voldoende beweegt. In 2025 voldoet 46,1% van de volwassenen aan de beweegrichtlijnen. De zorguitgaven die RIVM/VZinfo in 2022 aan onvoldoende bewegen toeschrijft, bedragen circa €3,572 miljard.
In de gebruikte 2022-proxy gaat het om circa €182 miljoen Sportakkoordmiddelen, oftewel circa 5,10% van de toegeschreven zorguitgaven.
Alcohol: duidelijke richtlijn, budget niet apart zichtbaar
De Gezondheidsraad adviseert geen alcohol te drinken, of in ieder geval niet meer dan één glas per dag. In 2025 houdt 46,4% van de volwassenen zich aan die richtlijn en drinkt 5,5% overmatig. RIVM/VZinfo schrijft in 2022 circa €1,276 miljard directe zorguitgaven toe aan alcoholgebruik.
Alcohol is in de VWS-begroting niet apart zichtbaar: het zit samen met roken en drugs in de post “preventie van schadelijk middelengebruik”, die in 2022 circa €24,557 miljoen bedraagt.
Roken: stevig beleid, doel nog niet in zicht
In 2025 rookt 17,8% van de volwassenen en 12,1% rookt dagelijks. De ambitie van de Rookvrije Generatie is dat in 2040 minder dan 5% van de volwassenen rookt en geen kind begint met roken.
RIVM/VZinfo schrijft in 2022 circa €2,473 miljard directe zorguitgaven toe aan roken. RIVM verwacht dat de huidige afspraken de doelstelling niet halen: met het Preventieakkoord komt het aandeel volwassen rokers in 2040 naar verwachting rond 10% uit.
Wat betekent dit voor preventiebeleid?
De beleidsvraag is niet of bewegen, roken en alcohol te veel aandacht krijgen. Die aandacht is terecht. De vraag is of voeding structureel te weinig publieke preventie-infrastructuur heeft gekregen.
Een steviger preventiebeleid rond voeding gaat niet alleen over individuele voorlichting. Het gaat ook over gezonde voedselomgevingen, betaalbare gezonde maaltijden, voedselvaardigheden, schoolmaaltijden en publieke voedselvoorzieningen, gezonde kantines en werkplekken, prijsbeleid en aanbodsturing, beperking van marketing voor ongezonde producten, lokale voedselinfrastructuur in kwetsbare wijken en koppeling met armoedebeleid en bestaanszekerheid.
Als voeding een van de grootste knoppen is voor gezondheid, dan moet het preventiebudget ook zichtbaar worden als echte publieke investering.
Methode en bronnen
De preventiebudgetten zijn budgetproxy’s. De VWS-begroting sluit niet één-op-één aan op RIVM-risicofactoren. Roken, alcohol en drugs zitten vaak samen in één begrotingspost. Bewegen loopt deels via breder sportbeleid. Voeding valt onder een brede post voor gezonde leefstijl en gezond gewicht.
- RIVM, Factsheet Ongezonde voeding, 2021.
- RIVM, Factsheet volksziekten en leefomgeving, 2023.
- VZinfo/RIVM, Zorguitgaven 2022 in relatie tot determinanten van gezondheid, 2025.
- VWS Jaarverslag 2015 en 2022, artikel 1 Volksgezondheid en artikel 6 Sport en bewegen.
- CBS, Doelen uit het Nationaal Preventieakkoord, 2025.
- VZinfo, bewegen volwassenen; alcoholgebruik volwassenen; roken volwassenen.
Verder lezen en downloaden
Hoeveel preventiebudget gaat er naar voeding, vergeleken met bewegen?
In 2022 gaat circa €30,8 miljoen naar voeding. Dat is 0,30% tot 1,94% van de toegeschreven zorguitgaven, afhankelijk van de voedingslezing. Voor bewegen is de gebruikte Sportakkoordproxy 5,10%.
Waarom is voeding-breed niet officieel?
Omdat hoge bloedsuiker, hoge bloeddruk, overgewicht en LDL-cholesterol ook door andere factoren worden beïnvloed en elkaar kunnen overlappen. De brede lezing maakt zichtbaar dat voedingsgerelateerde schade deels buiten de smalle voedingspost wordt geboekt.
Preventiebeleid of impactanalyse voor een eigen leefstijlthema
New Economy vertaalt maatschappelijke kosten en baten van leefstijl- en preventiebeleid naar euro’s, voor gemeenten, regio’s en rijksoverheid.